Lubelski Sąd Metropolitalny - zarys historii i nieco statystyki
Pierwsze wiadomości o istnieniu oficjała lubelskiego pochodzą z XV w., a więc na długo przed powstaniem diecezji lubelskiej. Najstarsza znana księga oficjalatu lubelskiego (zaginiona w 1939 r.) zawierała akta od 1425 r. Historycy prawa twierdzą jednak (np. Bolesław Ulanowski, a za nim bp Piotr Hemperek), że przed tą datą istniał w Lublinie urząd oficjała. Biskup Hemperek twierdził nawet, że lubelski oficjalat powstał pod koniec XIV w. i działał w ramach diecezji krakowskiej na terenie archidiakonatu lubelskiego (P. Hemperek. Oficjalat okręgowy w Lublinie XV – XVIII w. Lublin 1974). Według źródeł XIV-wiecznych terytorium archidiakonatu lubelskiego obejmowało teren diecezji krakowskiej położony pomiędzy Wisłą (zachód) a Wieprzem i Tyśmienicą (północ). W następnych wiekach granice jurysdykcyjne archidiakonatu, a co za tym idzie oficjalatu lubelskiego ulegały zmianom. Ostateczne określenie granic oficjalatu nastąpiło w 1760 r., kiedy to jego jurysdykcję ograniczono do terytorium ówczesnego województwa lubelskiego. Taki stan rzeczy dotrwał do chwili utworzenia diecezji lubelskiej w 1805 r.
Terytorium nowej diecezji lubelskiej stworzyły również ziemie należące wcześniej do łacińskiej diecezji chełmskiej, utworzonej w 1358 r. (reerygowana w 1417 r.). Siedzibą tej diecezji był Chełm, a następnie Krasnystaw. Diecezja ta później obejmowała dekanaty: Krasnystaw, Zamość, Chełm, Luboml, Hrubieszów, Grabowiec, Bełz, Magierów, Turobin. W diecezji chełmskiej wśród innych urzędów był również urząd oficjała, wyposażonego we władzę sądowniczą. Rzeczą wartą przytoczenia jest jednak to, że na terenie diecezji chełmsko-lubelskiej w latach 1791-1805 istniały trzy, a później pięć konsystorzy, czyli urzędów wykonujących w imieniu biskupa władzę administracyjną i sądowniczą: chełmski, lubelski, łukowski, ratneński (na wschód od Bugu) i zamojski.
Diecezja lubelska została erygowana przez papieża Piusa VII bullą Quemadmodum Romanorum Pontificum z dnia 22 września 1805 r. Tym samym dokumentem została zniesiona łacińska diecezja chełmska. W 1807 r. zlikwidowano dotychczasowe konsystorze, a w ich miejsce pierwszy biskup lubelski Wojciech Skarszewski utworzył jeden - obejmujący swoją jurysdykcją całe terytorium nowej diecezji, a jego oficjałem mianował ks. Wincentego Jezierskiego. Około 1870 r. sprawy sądowe wydzielono z konsystorza i od tego roku można już mówić o istnieniu odrębnego sądu. Sąd lubelski miał różne nazwy: Iudicium causarum matrimonialium (1871-1900), Iudicium episcopale pro matrimonialibus aliisque causis ecclesiasticis (1901-1918), Tribunal episcopale (1919-1920), Tribunal dioecesanum (1921-1929), Sąd Duchowny (1930-1939), Sąd Biskupi (1940-1948), Sąd Biskupi Lubelski (1948-1992), Sąd Metropolitalny Lubelski (od 1992).
Jurysdykcja sądu lubelskiego obejmowała w I instancji sprawy z terenu diecezji lubelskiej, a przez krótki czas (1967-1972) również archidiecezji w Lubaczowie. Sąd lubelski rozpatrywał również sprawy jako II instancja: w latach 1856-1945 dla archidiecezji warszawskiej, a od 1966 r. dla diecezji przemyskiej obrządku łacińskiego oraz sporadycznie jako III instancja. W 1992 r. w związku z reorganizacją struktur kościelnych w Polsce i utworzeniem Lubelskiej Prowincji Kościelnej (Metropolii) dotychczasowy Sąd Biskupi Lubelski został przekształcony w Sąd Metropolitalny Lubelski i objął swoją jurysdykcją w I instancji sprawy z archidiecezji lubelskiej, a w II - z diecezji sufraganalnych: siedleckiej i sandomierskiej oraz z archidiecezji przemyskiej obrządku łacińskiego. Od 2004 r., decyzją Najwyższego Trybunału Sygnatury Apostolskiej, Sąd Metropolitalny w Lublinie jest także trybunałem apelacyjnym dla sądu diecezji kijowsko-żytomierskiej (Ukraina). Dla sądu lubelskiego II instancją pozostał Sąd Metropolitalny Warszawski.
Współczesna działalność Sądu to przede wszystkim rozstrzyganie na drodze procesowej o nieważności małżeństwa. Ojciec święty Jan Paweł II przypomniał: „Kościół w swej działalności sądowniczej, która ze względu na swą specyfikę jest również działalnością prawdziwie duszpasterską, kieruje się zasadą nierozerwalności małżeństwa i dąży do zagwarantowania jej rzeczywistego przestrzegania przez Lud Boży. W praktyce, gdyby nie było procesów i wyroków trybunałów kościelnych, rozstrzyganie o istnieniu lub nieistnieniu nierozerwalnego małżeństwa wiernych zostałoby powierzone wyłącznie ich sumieniu, co wiąże się z ewidentnym ryzykiem subiektywizmu, zwłaszcza gdy społeczność cywilna doświadcza głębokiego kryzysu instytucji małżeństwa. Każdy sprawiedliwy wyrok o ważności lub nieważności małżeństwa jest przyczynkiem do kultury nierozerwalności, tak w Kościele, jak i w świecie. Jest to wkład bardzo ważny i konieczny: ma on bowiem bezpośrednie zastosowanie praktyczne, dając pewność nie tylko pojedynczym zainteresowanym osobom, ale także wszystkim małżeństwom i rodzinom. W konsekwencji niesprawiedliwe orzeczenie nieważności, sprzeczne z zasadami prawa lub niezgodne z rzeczywistością, jest szczególnie poważne, gdyż jego oficjalne powiązanie z Kościołem sprzyja szerzeniu się postaw, w których nierozerwalność znajduje poparcie w słowach, ale nie ma odzwierciedlenia w życiu.” (Przemówienie Ojca świętego Jana Pawła II do pracowników Trybunału Roty Rzymskiej w dniu 28 stycznia 2002 r., n. 7).
Przez ponad 200 lat historii diecezji lubelskiej pracami Sądu kierowało 26 oficjałów oraz działało w nim około 150 sędziów i kilkudziesięciu innych pracowników. Obecnie (2007) w skład sądu wchodzi wikariusz sądowy czyli oficjał, wiceoficjał i sześciu innych sędziów, rzecznik sprawiedliwości, czterech obrońców węzła, dwóch notariuszy, adwokat oraz kilku biegłych w zakresie medycyny (psychiatria) i psychologii. Wszyscy pracownicy posiadają specjalistyczne wykształcenie. Większość z nich to pracownicy naukowi Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.
Pracą Sądu kierowali w ostatnim okresie oficjałowie i wiceoficjałowie:
- ks. kan. prof. dr hab. Leszek Adamowicz (sędzia od 1 czerwca 1990 r., oficjał od 7 stycznia 1995 r.)
- śp. ks. kan. dr Henryk Bieńkowski (oficjał: 1981-7 stycznia 1995 r., zmarł 29 września 1986 r.);
- ks. kan. dr Kazimierz Cieszkowski (obrońca węzła od 4 września 1975 r., no-tariusz od 15 czerwca 1979 r., sędzia od 15 października 1984 r., wiceoficjał od 24 maja 1986 r.)
- ks. prałat dr Eugeniusz Kazimierczak (notariusz od 3 listopada 1965 r., sędzia od 12 stycznia 1970 r., obrońca węzła od 7 lutego 1972 r., wiceoficjał od 24 maja 1986 r., od 1 stycznia 2004 r. na emeryturze)
- ks. kan. prof. dr hab. Stanisław Paździor (notariusz od 2 września 1975 r. do 13 czerwca 1979 r., obrońca węzła od 5 lutego 1983 r., sędzia od 5 października 1985 r., wiceoficjał od 17 sierpnia 1972 do 28 lutego 2004 r.).
Urząd sędziego sprawowali (daty podane w nawiasach oznaczają cały okres pracy w sądzie na wszystkich urzędach, nie tylko w charakterze sędziego; podobnie podano okresy pracy pozostałych urzędników sądowych): śp. ks. kan. prof. dr hab. Jerzy Grzywacz (do 1993 r.), ks. prałat prof. dr hab. Marian Stasiak (1974-2002), ks. kan. prof. dr hab. Józef Krukowski (1964-71 i 1972-2002), ks. kan. dr Stanisław Dubiel (od 1990), ks. prałat dr Franciszek Przytuła (od 1997 r.), ks. kan. dr Adam Kaczor (od 1993 r.), ks. mgr lic. Krzysztof Czajka (od 1994 r.), ks. dr Tomasz Maj (od 1992 r.), ks. kan. mgr lic. Andrzej Dudziński (od 1992 r.), ks. kan. dr Kazimierz Gajda (1985-97), ks. kan. dr Czesław Bielec (1985-97), ks. kan. dr Stanisław Rojek (1992-97), ks. kan. dr Zbigniew Jaworski (1989-91), ks. mag lic. Marek Jaskólski (od 2005). Niektórzy z wymienionych sędziów sprawowali także w wymienionych okresach inne urzędy sądowe.
Ponadto w charakterze obrońcy węzła pracowali: ks. prałat prof. dr hab. Antoni Dębiński (1992-95), ks. dr Krzysztof Mikołajczuk (od 1997 r.), ks. kan. mgr lic. Robert Guz (od 1987 r.), ks. kan. mgr lic. Józef Jagieło (od 1997 r.), ks. kan. dr Ryszard Lipian (od 2004 r.)
Rzecznikami sprawiedliwości byli: śp. ks. kan. prof. dr hab. Jerzy Grzywacz (do 1993 r.), ks. kan. dr Stanisław Dubiel (1993-95), ks. prałat prof. dr hab. Antoni Dębiński (od 1995 r.).
Urząd notariusza wykonywali: ks. mgr Wiesław Stępka (1990-92), ks. kan. mgr lic. Robert Guz (1987-92), ks. kan. mgr lic. Andrzej Dudziński (1992-2004), ks. kan. mgr lic. Józef Jagieło (1997-2002), ks. mgr lic. Marek Jaskólski (2000-2005), ks. dr Grzegorz Wojciechowski (od 2004 r.), ks. mgr lic. Piotr Skwira (od 2005 r.)
Od 1999 r. w sądzie pracuje jako adwokat stały aktualny biskup pomocniczy archidiecezji lubelskiej (tyt. Tarasa in Numidia) dr Artur G. Miziński, który ukończył Studium Rotalne i otrzymał tytuł adwokata Roty Rzymskiej.
W latach 1992-2006 Sąd rozpatrzył (z ostatecznym orzeczeniem) 4721 spraw małżeńskich oraz kilkadziesiąt spraw innego rodzaju (dyspensy, orzeczenie domniemanej śmierci, sprawy sporne). Prawie 86% spraw w I instancji zakończyło się wyrokiem stwierdzającym nieważność małżeństwa.
Zasadniczo utrzymuje się stała liczba rozpatrywanych spraw w pierwszej in-stancji (w roku 2006 wpłynęło 191 spraw), natomiast systematycznie rośnie liczba spraw w drugiej instancji (z około 100 w 1993 r. do 266 w 2006 r.).
Wysoki odsetek orzeczeń nieważności małżeństwa wynika z faktu, że Sąd prowadzi bezpłatne poradnictwo prawne i sprawy nie rokujące nadziei na pozytyw-ne rozstrzygnięcie są już na tym etapie eliminowane.
W latach 1992-2006 rozpatrywano w pierwszej instancji sprawy o nieważność małżeństwa z kilkunastu różnych tytułów (przyczyn nieważności). Najczęściej przyczyna nieważności małżeństwa ma miejsce w obszarze zgody (konsensu) małżeńskiego, a więc jest wadą oświadczenia woli. Około 90% procesów prowadzonych jest w oparciu o kan. 1095 Kodeksu Prawa Kanonicznego, a zwłaszcza n. 3 tegoż kanonu, który stanowi, że nieważnie zawierają małżeństwo są te osoby, które z przyczyn na-tury psychicznej nie są zdolne do wypełnienia obowiązków małżeńskich. Katalog przyczyn występowania niezdolności osoby otwiera alkoholizm, zaburzenia osobo-wości, uzależnienie od narkotyków, niedojrzałość osobowości. Rzadziej dowodzi się nieważności małżeństwa z innych przyczyn, np. z powodu przymusu, podstępnego wprowadzenia w błąd czy też wykluczenia jakiegoś istotnego celu (np. posiadanie potomstwa) lub przymiotu (np. nierozerwalności, wierności) małżeństwa.
Sąd prowadzi także działalność naukową i dydaktyczną. Jest współorganizatorem, wraz z Wydziałem Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji KUL, szeregu seminariów, konferencji i sympozjów z zakresu kościelnego prawa procesowego (m.in. konferencje dla sędziów i biegłych sądowych). W 1999 r. Sąd gościł ówczesnego Prefekta Najwyższego Trybunału Sygnatury Apostolskiej kard. Zenona Grocholewskiego.
W związku z reorganizacją struktur kościelnych w Polsce, na Ukrainie i Słowacji, Sąd Lubelski udzielał wszechstronnej pomocy w utworzeniu trybunałów w nowych die-cezjach, jak np. w Legnicy i Rzeszowie, w Koszycach (egzarchat greckokatolicki, Słowacja), Kijów (Ukraina).
Sąd użycza również pomieszczeń studentom i doktorantom, którzy tutaj odbywają ćwiczenia z zakresu prawa procesowego pod kierunkiem pracowników uniwersytetu oraz przygotowują prace dyplomowe. Pracownicy Sądu kierują także praktykami sądowymi studentów i doktorantów.
W latach 1995-1996 dokonano remontu generalnego pomieszczeń sądowych. Wymieniona została instalacja elektryczna i wodno-kanalizacyjna, zakupiono nowe wyposażenie oraz zainstalowano nowoczesną sieć telefoniczną i komputerową. Ta ostatnia została sfinansowana z pieniędzy otrzymanych na ten cel od Konferencji Biskupów Katolickich Stanów Zjednoczonych Ameryki. W 1999 r. wymieniono instalację centralnego ogrzewania i wymieniono część okien. W latach 2005-2006 gruntownie wy-remontowano poddasze i klatkę schodową.
Sąd kościelny jest strukturą o charakterze wybitnie pastoralnym. Stoi na straży świętości sakramentów, których depozytariuszem jest Kościół, zwłaszcza rozpatrując sprawy małżeńskie, wspiera duszpasterzy parafialnych fachowymi poradami i ekspertyzami z zakresu przygotowania wiernych do zawarcia związku małżeńskiego. Udziela też bezpłatnych porad prawnych (w siedzibie sądu oraz na zaproszenie duszpasterzy - w parafiach) katolikom znajdującym się w trudnej sytuacji małżeńskiej, zwłaszcza żyjącym w związkach niekanonicznych. Według swoich kompetencji rozpatruje również inne sprawy i służy pomocą, np. w zakresie prawnych uregulowań dotyczących dóbr i budynków kościelnych, sporów, dyspens itp. We wszystkich podejmowanych sprawach, wykonując władzę sądowniczą w imieniu Metropolity Lubelskiego, kieruje się zasadą, że zbawienie dusz jest najwyższym prawem w Kościele.
LA
